O Subotici
Palić
http://www.adobe.com/go/getflashplayer

Palić, jezero i istoimeni turistički centar, bilo je mondensko letovalište i banja na prekretnici vekova. Izgled Palića je konstantno menjan, unapređivan i modernizovan, ali je izbegao iskušenjima industrijalizacije turizma. Palić danas predstavlja idealno mesto za odmor. Ovde se može uživati u hladovini stoletnog drveća, kupati u jezeru i termalnom bazenu ili se prepustiti uživanju u vrhunskoj ponudi hrane i pića ovog podneblja. Jedinstvena arhitektura, sportski objekti, ljubazni domaćini – sve to je Palić.

Palić, naselje i jezero istog imena leži na 46o03' 35'' severne geografske širine i 19o 43' 29'' istočne geografske dužine. Nalazi se na samom severu Srbije. Od najbližeg većeg mesta, Subotice, je udaljeno 8 km.

Palić odlikuje umereno kontinentalna klima. Prosečno ima oko 2100 sunčanih časova godišnje (slično Opatiji, na hrvatskoj rivijeri). Prosečna letnja temperatura vazduha iznosi 20§. Najčešći pravac vetrova je severozapad-jugoistok.

Obala jezera je duga 17 km, jezero se prostirena na 4.6 km2 i podeljeno je na 4 sektora. Najznačajniji sektor, turistički, prostire se na 3,8 km2. Prosečna dubina jezera je 1.9 m. Temperatura vode za vreme kupališne sezone kreće se od 180C do 250C. Jezero je bogato ribom. U prečniku od samo jednog kilometra se nalaze 3 atraktivne plaže.



Nastanak jezera

Postoje legende koje kažu da je jezero ostatak Panonskog mora ali da je ono nastalo od suza pastira Pavla koji je tu napasao svoje stado.
Jezero je nastalo u pradavna vremena kao izdansko iako voda jezera najvećim delom potiče od padavina koje su ispunjavale udolinu. Voda se slivala sa okolnog terena ispirajući natrijum hlorid i tako je jezero postalo slano.
Jezero Palić se u pisanim dokumentima prvi put pominje 1462. godine kao Pali (Paly). Prvi crtež, odnosno mapa jezera (Paligo Palus) potiče iz 1690. godine.
 


Kupalište i Banja Palić

Još se krajem XVIII veka znalo da jezerska voda i mulj imaju lekovita svojstva. Gradski lekari Subotice su 1837. predložili da se na obali izgradi Kupatilo. Godine 1845. pored Kupališne zgrade, koja se sastojala od nekoliko kabina, izgrađena je gostionica, Donja trščara. To je bio temelj budućeg Kupališta i Banje.
Osim na lečenje (prvenstveno koštanih i kožnih obolenja) posetoci su na Palić dolazili i zbog izuzetno bogate ponude zabave. Zlatno doba Kupališta i Banje Palić počinje 1880-ih, nakon otvaranja pruge Budimpešta-Zemun 1883. godine i tramvajske linije do Subotice 1897. Broj posetilaca kupališta i banje Palić je rastao sve do početka I Svetskog rata.
 


Posleratni periodi

Posle I Svetskog rata, tada već u sastavu Jugoslavije, na istočnoj obali Palića je izgrađen Veliki (Muški) štrand, najveći objekat te vrste u tadašnjoj Jugoslaviji.
Posle II Svetskog rata nastavljeno je sa ulepšavanjem Palića. Godine 1950. u borovoj šumi izgrađena je moderna Letnja pozornica od netesanog kamena na kojoj su gostovali mnogi umetnici. Iste godine otvoren je ZOO vrt.
Šesdesetih godina XX veka izgrađen je Sportski centar sa terenima za fudbal, odbojku, košarku, rukomet. Na istočnoj obali je podignuto Vikend naselje gde su mnoge subotičke firme izgradile odmarališta za svoje radnike.
 

Sanacija jezera

Usled stalnog opadanja nivoa vode, vrućina, smanjenja ribljeg fonda, zastoja vetra i zbog otpadnih voda, još je krajem XIX veka zabeleženo, da je jezersko bilje bujalo. Ovaj proces se ponavljao tokom vremena.
Kulminacija ovog problema je bila u leto 1970. godine kada je zbog velikog zagađenja i nekontrolisanog cvetanja algi, došlo do nestanka kiseonika u vodi zbog čega je praktično uginuo skoro sav živi svet u jezeru.
Jezero je 1971. isušeno iz njega je povađen sav mulj. Izgrađen je prečistač za otpadnu vodu i 1976. jezero je ponovo napunjeno vodom i od onda se kvalitet jezerske vode pomno prati i čuva.
 


Novija istorija Palića

Godine 1978 iskopana je prva bušotina termomineralne vode na Paliću a 1984. je otvoren Termalni bazen.
Uz postojeći prečistač, 1995 je pušten u rad kanal Tisa - Palić, što je u mnogome doprinelo poboljšanju kvaliteta jezerske vode.
U maniru starih vila 2000. godine je izgrađen moderan hotel Prezident a nakon toga je adaptirano nekoliko starih palićkih vila i pretvoreno u luksuzne male hotele.
Palić je ustoličen kao kvalitetna i poznata turistička destinacija i od 2007. godine ima usvojen Plan razvoja Palića - Master plan.
 


Palićka šetnja

Kada je početkom XX veka banja Palić obnavljana, arhitekti novih objekata namenjenih odmoru i uživanaju - zamislili su da u banju Palić stupite kroz svečani ulaz, majstorski izrezbarenu kapiju – Palićki Vodotoranj. Šetnju, zatim nastavite glavnom alejom Velikog parka sa čijom sadnjom se počelo davne 1840. Park se danas prostire na 19 hektara i predstavlja jedinstveni ambijent nastao spojem prirodnih vrednosti i arhitektonskog nasleđa.

Ovo nasleđe, uz spomenuti Vodotoranj, čine monumentalni objekti namenjeni odmoru i uživanju: Velika terasa, Muzički paviljon i Ženski štrand. Svečano su otvoreni 1912. godine a projektovani su u stilu secesije odnosno njene mađarske varijante koja je inspiraciju pronašla u mađarskom folkloru, u seoskim rukotvorinama, čipkama i vezu. Autori ovih jedinstvenih objekata su arhitekti koji su u obližnjoj Subotici projektovali Gradsku kuću i sinagogu – Marsel Komor i Deže Jakab.

Pre nego što stignete do Velike terase, skrenite širokom alejom desno ka Teniskom klubu, koji je osnovan 1878. svega tri godine nakon što je ovaj sport dobio svoja pisana pravila i potražite sakrivenu u parku, jednu od najlepših pozornica u zemlji. Letnja pozornica, izgrađena od netesanog kamena po projektu subotičkog arhitekte Baltazara Dulića i od 1950. godine je mesto održavanja brojnih koncerata, festivala i predstava. Velika terasa, nekadašnji Kur-salon, namerno projektovana tako da se kroz nju mora proći – nikoga ne ostavlja ranodušnim. Bila je čuvena po svojoj monumentalnoj balskoj dvorani. Dve prostrane terase sa pogledom na jezero ipak su srce ovog objekta koji se nakon adaptacije ponovo rađa da bi postao velik i moderan konferencijski centar. Levo i desno od terase nalaze se hotel Park i hotel Jezero (podignuti sredinom XIX veka) a ispred njih čuvene Plave vaze. Vaze sa likom vodenog boga stigle su na Palić 1910. kao poklon vlasnika pečujske fabrike keramike «Žolnai». Ovakve vaze nekada su krasile i Gradski park u Beču.

Od Velike terase, šetnju nastavite širokom stazom ka jezeru. Pored vas će ostati Muzički paviljon namenjen promenadnim koncertima koji se i danas organizuju radi zabave palićkih gostiju. Na kraju šetališta koji od Vodotornja, kroz Veliku terasu vodi do jezera - nalazi se Spomen česma. Da li je na spomeniku isklesan lik palićke vile, lepotice rođene iz talasa palićkog jezera – niko ne zna za sigurno ali se zna da su postavljanjem ove česme i svečanim otvaranjem 15. septembra 1912. okončani radovi na obnovi banje Palić.
Šetnju nastavite palićkom promenadom, obalom do Ženskog štranda koji je, dok su važile druge društvene norme, sakrivao kupačice od znatiželjnih pogleda - danas mami da zavirite i pogledate ovaj neobičan objekat na vodi.

Nastavljajući dalje šetnju obalom koja danas nosi naziv Obala Lajoša Vermeša stižete do Vermešovih vila sagrađenih 1893. godine: Vile Luzja i Bagojvar (Sovin grad) i spomenika Lajošu Vermešu. Autor spomenika postavljenog 2004. je subotička vajarka Vera Počuča Gabrić. Vermeš, Subotičanin, veleposednik, mecena, sportski zaljubljenik i takmičar je od 1880. do 1914. godine na Paliću je, u duhu olimpizma, organizovao sportske igre okupljajući stotine ondašnjih najboljih sportista iz skoro cele Evrope. U blizini ovih objekata nekada su se nalazila mesta i tereni za sportska takmičenja. Restoran na obali Riblja čarda nekada je bio gimnastička sala.

Iako se stiže do kraja šetališta, šetnja Palićem se ovde ne završava. Predlažemo da se uz jezero vratite do Velike terase u čijoj blizini se nalazi fontana, rad skulptora Bele Našica iz 1913. godine pored koje je i Kućica za vreme, postavljena 1914. Od brojnih skulptura eminentnih vajara postavljenih u parku izdavajaju se dve bronzane figure Bakica koje, nedaleko od Kućice za vreme, na klupici, stopljene sa okolinom spokojno sede. Autor ove zanimljive skulpture je palićanka, akademska vajarka Zlata Baranji.
Palić ne čine samo zgrade i spomenici, Palić čine i detalji kao što Hamvaševa lipa, drvo zasađeno kao spomen piscu koji je napisao knjigu Filozofija vina često spominjanu na palićkim vinskim feštama.

Tu je i restoran Mala gostiona, koji se na istom mestu i sa istom funkcijom nalazi još od 1853. godine. Ovaj restoran se svojom tradicijom i kvalitetom izborio da postane sinonim Palića.
Nastavljajući šetnju stižete do jedne od retkih očuvanih tramvajskih stanica. Tramvaj je saobraćao na liniji Subotica - Palić od 1898. do 1974. godine. Prekoputa, na uglu se nalazi nekadašnji bioskop Abazija koji je ime dobio po italijanskom nazivu za Opatiju na koji je svojim duhom Palić podsećao.

Odatle ulazite u Splitsku aleju, aleju platana i najreprezentativnijih vila. Prve vile na Paliću izgrađene su sredinom 19.veka, što je bila moda toga vremena a koja je zahvatila i ove krajeve. Vile su građene za letnji period i građene su po uzoru na švajcarske letnjikovace sa naglašenim izrezbarenim drvenim tremom. Među ove vile, sakrila se Galerija Marije Karlović Gabrić. Postavku čini stotinjak slika ove palićke priznate slobodne slikarke, članice ULUS-a i ULUV-a, sa temom cveća i Palića.

Šetnja Palićem se može završiti u Splitskoj aleji ali se odatle može krenuti u otkrivanje drugih palićkih tajni.